TÜKENDİ
Farkli dilleri konusan kavimlerin tarih boyunca birlikte yasamalari, ticaret iliskileri, birbirleriyle savasmalari, göç etmeleri gibi sebepler; daha çok din etkisiyle gelisen tek dilli sözlüklerin yaninda, iki dilli sözlüklerin de ortaya çikmasina zemin hazirlamistir. Buna ilave olarak bir toprak üzerindeki hâkim gücün etki alanini genisletmek ve pekistirmek için de dili kullandigi görülmektedir. Böylece kültürün tasiyicisi dilin temel malzemesi niteligindeki sözlükler telif edilmistir.“Türklerin dilini ögreniniz, çünkü onlarin egemenligi uzun sürecektir.” siariyla yola çikan Divanü Lugati’t-Türk müellifinin de ayni kaygiyla hareket ettigi açiktir. Türkçe ve Farsça üzerinden iki milletin kültür derinligini karsilastiran Ali Sîr Nevâyî de bu düsüncenin kuvvetli temsilcilerindendir. Zebân-i Türkî’nin, diger adiyla Kélür-nâme’nin içerigi de benzer endiseyi yansitmaktadir. Bu eser, Hindistan topraklarinda hüküm süren Babur Imparatorlugu’nun dil mülkünde insa ettigi tâc mahallerden biridir. Nitekim Mu?ammed Ya¡…ûb-i Çîngî, atalarinin dilini yasatarak böyle bir iz birakmak kaygisinda oldugunu eserinde belirtmistir.Elinizdeki çalisma, Türk sözlükçülügünün mütevazi bir halkasini teskil eden bu eseri gün yüzüne çikarmaya matuftur. Zebân-i Türkî’nin tespit edilen bütün nüshalari üzerine kurdugumuz tenkitli metni esas alan bu çalisma, bir giris üç bölüm halinde düzenlenmistir: Giris bölümünde Çagatayca sözlüklerden kisaca bahsedildikten sonra Mu?ammed Ya¡…ûb-i Çîngî, Kélür-nâme ve bununla ilgili çalismalar tanitilmistir.Eserin imla, ses ve sekil özelliklerinin incelendigi birinci bölümde örnek kelimelerin numaralari tipkibasimlara göre düzenlenmistir. Ikinci bölümde, metni kurarken takip edilen yol izah edilmis ve Kélür-nâme’nin tenkitli metnine yer verilmistir.Üçüncü bölüm ise biri Çagatayca digeri Farsça iki dizinden olusmaktadir. Ilkinde kelimelerin yerleri, anlamlari ve gerekli açiklamalar verilirken ikincisinde sadece yerler belirtilmistir.Giris, inceleme ve dizindeki alintilarin bulundugu eserler de kisaltmalariyla birlikte ‘Kaynaklar’ bölümünde gösterilmistir.Kitabin sonuna, arastirmacilarin metni daha kolay takip etmelerini saglamak amaciyla, degerlendirilen bütün nüshalarin tipkibasimlari eklenmistir.