Çağatay Edebiyatında Antoloji Geleneği Olarak Beyazcılık

“Ak, yumurta aki; beyaza çekmek, tebyiz etmek, temize çekmek” gibi isim ve fiilerin karsiligi olan beyaz, öncelikle bir intikal vasitasi olarak dil ve edebiyat mirasini gelecege tasiyan bir derleme türüdür. Antik dönemlerdeki antolojiden günümüze kadar beyazlarla ayni veya benzer islevi gören sayisiz derleme eser örnekleri verilmistir. Ancak yazili edebiyatin en basindan beri yüklem ve öznesi beyaz rengiyle kiyaslanarak yapilmis ikinci bir seçki adlandirmasi yoktur. Bu durum, dogrudan beyaz renginin zihinlerde biraktigi berrak ve temiz algisiyla ilgilidir. Bu algi, edebi bir ürün söz konusu oldugunda, üzerinde sesin noktadan baslayarak vücut buldugu beyaz bir zemine dönüsür. Nihayet beyaz, sözün musikiyle bir araya gelip siire dönüstügünde ise “appak” bir kagit olur.

Beyazcilik bütün Orta Asya’da, en az bes asirlik tarihi olan köklü bir gelenektir ancak Orta Asya disinda bu gelenek, özellikle Anadolu veya Osmanli sahasinda, hiçbir sekilde kullanilmayan; hatta bilinmeyen bir bir terimdir. Biz de bu noktadan yola çikarak adi geçen gelenegi tanitmak istedik. Dolayisiyla ele aldigimiz beyazlarda bulunan metinlerinin hiçbir surette tahlilini yapmadik. Buna göre çalismamiz Giris ve alti bölüme ayrilmistir. Giris’te, antolojik eserlerin ortaya çikisindan beyazlara gelinceye kadarki sürede, Bati ve Dogu’da antoloji geleneginin genel bir degerlendirmesi yapilmistir. I. Bölüm, beyaz kelimesinin sözlük anlamindan baslayip buadlandirmanin ortaya çikisi, bununla ilgili problemler, beyazlarin dogusunu hizlandiran etkenler ve yüzyillara göre gelisme süreci aktarilmistir. II. Bölüm, beyaz hazirlanmasinda istifade edilen yazil sözlü her hürlü kaynak anlatildiktan sonra 25’e yakin beyaz benzeri seçki türleri ansiklopedik olarak anlatilmistir. III. Bölüm, beyazlarin tasnifiyle ilgilidir. Bu bölümde sekil ve muhteva göz önünde bulundurularak mevcut el yazma beyazlar bu iki madde altinda tasnif edilmislerdir. IV. Bölüm, beyazlarin yazili kaynaklar açisindan önemi, beyazlara ortam hazirlayan Özbek Hanliklari’nin siyasi tarihlerinin kisaca anlatimi ve onlarin olusturdugu edebi ortamlar ve beyazcilik ekollerine deginilmistir. V. Bölüm, mevcut beyazlarin sekil ve muhteva özellikleri, çesitli tablo ve istatistikler kullanilarak anlatilmistir. Çasilmanin VI. ve son bölümü ise mevcut beyaz örneklerinden seçilen örnek metinlere ayrilmistir.

Beyaz ve beyazcilik, klasik edebiyat ürünü olmasina ragmen bu edebiyatin bir parçasi olan Orta Asya ile sinirli kalmis onlarca gelenekten biridir. Dolayisiyla bu çalismanin dogmasina sebep olan ilk amaç, böyle bir türün varlik ve mahiyetini ortaya koymakti. Ancak hazirlik asamasinda, sadece Anadolu'nun degil; bütün Türk dünyasinin beyaz derlemeler konusunda fazla bilgi sahibi olmadiklari anlasilmistir. Beyaz adlandirmasinin günümüzde de hala geçerliligini korudugu Özbekistan'da bile makale, ansiklopedi maddesi veya kitap bölümünden beyazcilik gelenegi üzerine müstakil bir çalismanin olmadigi görülmüstür. Bu nedenle de çalismamizin Anadolu, Azerbaycan ve Orta Asya'da tarih, edebiyat tarihi, folklor, siir, musiki, saglik, dini ilimler, hukuk ve daha baska konular üzerinde çalisacak kisilere yardimci olacagi kanaatindeyiz.